Meithrin diwylliant o atal yng Nghwm Afan sy'n seiliedig ar yr hyn sy'n bwysig i gymunedau

Beth yw'r prosiect?

Wedi'i gynnal gan Gyngor Castell-nedd Port Talbot, casglodd y prosiect hwn farn pobl sy'n byw yng Nghwm Afan a cheisiodd gefnogi dull mwy cydgysylltiedig ac ataliol o hyrwyddo llesiant.

Ei nod oedd deall:

• beth oedd yn gweithio'n dda yn yr ardal
• beth oedd y prif heriau
• pa gyfleoedd oedd yn bodoli mewn meysydd fel yr amgylchedd, tai, trafnidiaeth, cyflogaeth, incwm, gwasanaethau a diogelwch.

Edrychodd y prosiect hefyd ar sut roedd Pro Afan, sef grŵp llawr gwlad o weithwyr proffesiynol sy'n cefnogi ei gilydd a phobl leol, yn ymateb i'r anghenion hyn, yn enwedig ymhlith pobl sy'n anoddach eu cyrraedd.

Cafodd y prosiect ei lunio ar sail yr hyn a ddywedodd trigolion oedd bwysicaf iddyn nhw.

Drwy ddefnyddio data lleol, adborth gan y gymuned ac ymchwil, datblygodd y prosiect ddarlun clir o gryfderau, anghenion a blaenoriaethau lleol. Yn ogystal ag amlygu rhai o'r rhwystredigaethau yn yr ardal, dangosodd y gwaith awydd cryf am weithredu a chefnogaeth ymarferol.

Mae aelodau Pro Afan wedi meithrin perthynas hirdymor â'r ardal, yn adnabod eu cymuned yn dda ac yn gweithio gyda'i gilydd i ddiwallu anghenion pobl o bob oed.

Mae'r grŵp yn defnyddio dull 'dim drws anghywir', gan gynnig cymorth ymarferol ac amserol sy'n ystyried nid yn unig yr unigolyn ond hefyd ei deulu ehangach a'i rwydwaith cymorth.

Mae'r dull hwn yn dangos sut y gellir ymgorffori atal ar draws gwasanaethau pan fo gweithwyr proffesiynol yn cael eu hymddiried, yn gweithio mewn cysylltiad â'i gilydd ac yn gallu defnyddio eu gwybodaeth leol i dargedu cymorth a chyllid yn effeithiol.

Pam gafodd y gwaith ei wneud?

Mae Cwm Afan yn gymuned wledig sydd â hunaniaeth gref, trigolion ymroddedig ac adnoddau naturiol a chymunedol gwerthfawr.

Ond mae hefyd yn wynebu problemau hirdymor sy'n gysylltiedig â dirywiad economaidd, toriadau i wasanaethau, cysylltiadau trafnidiaeth gwael a phrinder swyddi sefydlog. Mae'r materion hyn yn effeithio'n arbennig ar bobl ifanc ac ar bobl heb fynediad at gar.

Nod y prosiect oedd deall yn well gryfderau, heriau a blaenoriaethau'r gymuned, a chefnogi dull mwy cydgysylltiedig ac ataliol o hyrwyddo llesiant.

Rhoddodd ddarlun cytbwys drwy amlygu cryfderau'r gymuned ac anghenion nad oedd yn cael eu diwallu, a dangosodd pam mae cynllunio hirdymor a chyllid cynaliadwy yn hanfodol os yw atal a llesiant cymunedol am ddod yn gyfrifoldeb sydd wedi'i rannu ar draws sefydliadau.

Amlygodd y prosiect hefyd wydnwch y gymuned.

Mae trigolion a grwpiau cymunedol wedi ymateb i gau cyfleusterau lleol drwy weithio'n galed i gynnal gwasanaethau ac i sefydlu rhai newydd gan ddefnyddio gwahanol ffynonellau cyllid.

Ond gall yr ymdrechion hyn gael eu heffeithio gan gyllid tymor byr, dibyniaeth ar wirfoddolwyr a'r sgiliau a'r gallu sydd eu hangen i redeg gwasanaethau. Helpodd y prosiect i nodi'r pwysau hyn ac ystyriodd atebion sy'n dod i'r amlwg, fel mwy o gymorth a threfniadau cyfeillio.

Yn olaf, nod y prosiect oedd dangos manteision dull Pro Afan. Mae'r ffordd hon o weithio yn helpu i atal argyfyngau, lleihau atgyfeiriadau, cefnogi gweithwyr proffesiynol a gwella canlyniadau i unigolion a'r gymuned ehangach.

Ble a phryd digwyddodd y gwaith?

Cafodd y gwaith ei wneud yng Nghwm Afan, yn ardal awdurdod lleol Castell-nedd Port Talbot. Roedd y prosiect yn canolbwyntio ar Gwm Afan Uchaf, ardal sydd wedi'i hynysu'n ddaearyddol, gyda chysylltiadau trafnidiaeth cyfyngedig a heriau cymdeithasol ac economaidd sydd wedi bodoli ers amser maith.

Mae gwaith yn parhau drwy bartneriaeth rhwng y cyngor, grwpiau cymunedol lleol, y Cyngor Gwasanaethau Gwirfoddol lleol a'r bwrdd iechyd i feithrin ymddiriedaeth yn y gymuned a mynd i'r afael â heriau lleol.

Dechreuodd y prosiect ym mis Medi 2024 a daeth i ben ym mis Medi 2025.

Pwy oedd yn rhan o'r gwaith?

Cafodd y prosiect ei ddatblygu a'i chyflwyno mewn partneriaeth rhwng Canolfan IMPACT, Cyngor Castell-nedd Port Talbot a Pro Afan.

Cyfrannodd llawer o grwpiau cymunedol, trigolion a busnesau lleol hefyd drwy gyfweliadau a thrafodaethau.

Cafodd y prosiect ei ariannu gan Ganolfan IMPACT drwy ei model cyflawni 'Demonstrator'.

Rôl IMPACT oedd cefnogi a chryfhau'r dull lleol hwn drwy gasglu'r hyn a oedd wedi'i ddysgu, myfyrio ar ymarfer, ac archwilio sut y i fabwysiadu model cymorth cynnar a chymorth person-ganolog Pro Afan mewn ardaloedd eraill.

Beth gafodd ei ddysgu?

Un o'r prif ganfyddiadau oedd nad yw atal yn ymwneud â gwasanaethau yn unig. Mae hefyd yn dibynnu ar ystod eang o ffactorau cymdeithasol ac economaidd sy'n dylanwadu ar fywyd bob dydd, iechyd a llesiant yng Nghwm Afan.

Canfu'r prosiect ei bod yn bwysig mynd i'r afael â materion fel:

• diweithdra
• tlodi mewn gwaith
• trafnidiaeth wael
• cyfleoedd cyflogaeth cyfyngedig
• pwysau ar y ddarpariaeth dai
• bylchau mewn gwasanaethau ieuenctid a chymunedol
• pwysau ariannol
• pryderon am ddiogelwch
• mynediad at fannau gwyrdd
• mynediad at gyfleoedd dysgu.

Gan fod y materion hyn yn cynnwys nifer o sefydliadau, mae angen i atal fod yn gyfrifoldeb sydd wedi'i rannu.

Dangosodd y prosiect hefyd fod yr heriau hyn wedi'u cysylltu'n agos â'i gilydd ac nad oedd modd mynd i'r afael â nhw drwy fentrau tymor byr neu ynysedig. Mynegodd trigolion yr angen am weithredu yn hytrach nag ailadrodd ymgysylltu.

Dysg bwysig arall oedd bod angen cydlynu cyfrifoldeb ar draws sectorau fel iechyd, tai, trafnidiaeth, cyflogaeth, addysg a sefydliadau cymunedol.

Er gwaethaf yr heriau, manteisiodd y prosiect ar ysbryd cymunedol cryf, grwpiau gwirfoddol ymroddedig ac asedau lleol gwerthfawr.

Dangosodd gweithio'n agos gyda Pro Afan werth dulliau cydweithredol sy'n seiliedig ar le, gan helpu i greu blaenoriaethau sydd wedi'i rannu ac i lunio cyfeiriad hirdymor cliriach ar gyfer atal yn yr ardal.