Pontio: cefnogi pobl ifanc i ddeall gwasanaethau i oedolion

Pontio ar gyfer pobl ifanc ag anableddau dysgu

Mae hawl pobl i ddeall y gwasanaethau y gallan nhw gael mynediad atynt wedi'i diogelu mewn sawl ffordd wahanol. Mae gan bob person ifanc sy'n pontio i fod yn oedolyn yr hawl i gael gwybodaeth hygyrch am y gwasanaethau y gallant gael mynediad atyn nhw. Mae ganddyn nhw hefyd yr hawl i’r gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw i ddeall y wybodaeth hon.

Mae Cod Ymarfer Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) (2014) yn dweud bod rhaid i awdurdodau lleol ystyried y canlyniadau llesiant cenedlaethol yn eu gwaith. Dau o'r canlyniadau hyn yw:

                ‘Rwy’n gwybod ac yn deall pa ofal, cymorth a chyfleoedd sydd ar gael ac yn eu 
               defnyddio er mwyn fy helpu i sicrhau fy llesiant’.

‘Gallaf gael gafael ar yr wybodaeth gywir, pan fydd ei hangen arnaf, yn y ffordd rwyf am ei chael a defnyddio’r wybodaeth hon i reoli a gwella fy llesiant’.

Mae'r canlyniadau hyn yn dangos pa mor bwysig yw dealltwriaeth i ddeddfwriaeth gofal cymdeithasol yng Nghymru. 

Mae'r Cod Ymarfer yn rhoi manylion ynghylch pa mor hygyrch y dylai gwybodaeth am wasanaethau fod. Mae'n dweud bod rhaid i wasanaethau awdurdodau lleol:

'…cael eu hysbysebu yn y fath fodd fel y bydd pobl ar draws yr holl gymunedau amrywiol yn gwybod beth y gall y gwasanaeth ei gynnig ac yn deall sut y gallan gael mynediad ato'.

Rhaid i awdurdodau lleol sicrhau bod gwybodaeth ar gael mewn ffyrdd sydd wedi'u teilwra ar gyfer plant ac oedolion. Rhaid iddyn nhw hefyd ddarparu gweithwyr cymorth un-i-un pan fo angen.

Mae galluedd meddyliol pobl hefyd yn effeithio ar sut maen nhw'n deall pa wasanaethau y gallan nhw gael mynediad atynt. Mae'r Ddeddf Galluedd Meddyliol (2005) yn nodi bod rhaid cymryd 'pob cam ymarferol' i gefnogi pobl i wneud penderfyniadau am eu gofal. Mae hyn yn cynnwys gofyniad i ddarparu gwybodaeth i bobl yn y fformat hygyrch sy'n gweddu orau i'w hanghenion. Yn yr un modd, mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau (2006) yn cynnwys gofyniad i:

'…darparu mynediad i bobl ag anableddau at y gefnogaeth y gall fod ei hangen arnynt wrth arfer eu galluedd cyfreithiol'.

Pwy sy'n gyfrifol am fynediad pobl ifanc at ofal?

Mae'r system bresennol yng Nghymru yn disgwyl i bobl ifanc gymryd y rhan fwyaf o'r cyfrifoldeb am drefnu eu gofal eu hunain. Gall hyn greu rhwystr mawr i gael mynediad at ofal. 

Yn ein crynodeb o dystiolaeth ar eiriolaeth a phobl ifanc yn pontio  i ofal oedolion rydym yn trafod sut mae rhieni'n aml yn ymgymryd â'r dasg o drefnu cefnogaeth. Mae hyn yn golygu bod risg y gall pobl ifanc na all eu rhieni ymyrryd, neu na fyddan nhw’n gwneud hynny, golli’r gofal a’r gefnogaeth sydd eu hangen arnyn nhw. 

Ar yr un pryd, mae'n bwysig bod pobl ifanc sydd â rhieni sy'n cymryd rhan weithredol yn dal i gael eu cefnogi i ddeall a chymryd rheolaeth dros eu gofal eu hunain.

Mae parodrwydd pobl ifanc i gymryd rhan ym mhob agwedd ar geisio cymorth yr un mor bwysig â'u gallu i wneud hynny. Mae ymchwil yn dangos bod llawer iawn o gyfrifoldeb yn cael ei roi ar bobl ifanc i reoli eu cyfnod pontio. 

Er mwyn cael mynediad at y gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw ar gyfer pontio da, mae angen i bobl ifanc fod yn frwdfrydig, dyfalbarhau, bod yn benderfynol a bod yn amyneddgar (Armstrong-Heimsoth et al., 2020). Mae hyn yn cyd-fynd ag ymchwil ehangach ar fynediad at ofal iechyd a gofal cymdeithasol yn y DU, sy'n dangos bod angen i bobl fod yn frwdfrydig ac yn ddyfeisgar (Hodge et al., 2015).

Nid yw pob person ifanc yn fodlon nac yn gallu cael mynediad at wasanaethau na cheisio cefnogaeth ar ei ben ei hun. Mae hyn yn golygu nad ydyn nhw'n bodloni'r gofynion ar gyfer dod o hyd i'r gefnogaeth sydd ar gael iddyn nhw a'i deall, ac efallai y byddan nhw'n colli allan ar wasanaethau buddiol. 

Ond nid oes llawer o ymchwil i pam efallai na fydd pobl ifanc yn ceisio cymorth. Mae hyn yn rhannol oherwydd ei bod hi'n anodd i ymchwil gynnwys pobl ifanc nad ydyn nhw wedi cael mynediad at gefnogaeth, gan nad yw'r broses arferol o recriwtio cyfranogwyr trwy wasanaethau yn gweithio. 

Mae pobl ifanc sydd wedi ymddieithrio hefyd yn tueddu i symud yn aml a chael cyflogaeth lai cyson. Gall hyn ei gwneud hi'n anodd cysylltu â nhw (Armstrong-Heimsoth et al., 2020). 

Oherwydd yr ymchwil gyfyngedig sydd ar gael, mae llawer o'r wybodaeth a drafodir yn y crynodeb o dystiolaeth hwn yn dod o ymchwil gyda phobl ifanc a gafodd fynediad at wasanaethau o ryw fath yn y pen draw. Mae angen mwy o ymchwil i ddeall profiadau pobl ifanc nad ydynt wedi cael mynediad at gefnogaeth o gwbl.

Rhwystrau i ddealltwriaeth

I geisio cymorth gan wasanaethau gofal cymdeithasol, mae angen i bobl ifanc allu nodi pa wasanaeth neu gefnogaeth fyddai o fudd iddyn nhw. 

Mae hyn yn golygu bod angen iddyn nhw allu dychmygu ateb posibl yn seiliedig naill ai ar eu gwybodaeth eu hunain, neu ar wybodaeth sydd ar gael iddyn nhw. 

Os na all pobl ifanc ddychmygu bod unrhyw fath o ateb posibl yn bodoli, yna mae'n annhebygol y byddant yn trafferthu chwilio am un. Ond mae dychmygu pa gefnogaeth a allai fod yn ddefnyddiol yn anodd, yn enwedig i bobl ifanc. 

Eglurodd cyfranogwr yn ymchwil Butterworth et al. i bobl ifanc sy'n pontio i wasanaethau iechyd meddwl i oedolion (2017) ei bod hi'n anodd iawn iddyn nhw ofyn am wybodaeth am wasanaethau pan nad oedden nhw'n gwybod beth i ofyn amdano neu beth allai eu helpu.

Er mwyn i bobl ifanc ddychmygu beth allai eu helpu, mae angen rhywfaint o wybodaeth arnyn nhw am y gwasanaethau sydd ar gael. 

Efallai y bydd angen mwy o gefnogaeth ar bobl ifanc nag oedolion eraill i lywio systemau a gwasanaethau newydd (Beverley et al., 2007; Christianson-Barker et al., 2025). Ond mae pobl ifanc sy'n symud i ofal oedolion yn adrodd nad ydyn nhw bob amser yn deall beth sy'n digwydd, ac nad oes ganddyn nhw'r wybodaeth sydd ei hangen i deimlo'n hyderus wrth wneud penderfyniadau (Broad et al., 2017; O’Loughlin, 2012). 

Mae ymchwil Armstrong-Heimsoth et al. (2020) yn dangos bod pobl sy'n gadael gofal maeth yn yr Unol Daleithiau wedi pwysleisio dro ar ôl tro’r angen am fwy o wybodaeth am wasanaethau a allai eu helpu i addasu i fywyd fel oedolyn. Roedden nhw eisiau gwybodaeth am gyflogaeth, addysg, bwyd, tai, trafnidiaeth a gofal iechyd. 

Er mwyn i bobl ifanc wneud penderfyniadau gwybodus wrth symud i ofal oedolion, mae'n bwysig bod ganddyn nhw wybodaeth am yr holl wasanaethau sydd ar gael, a manteision ac anfanteision pob un (Baxter et al., 2008; Mitchell, 2014).

Am ragor o wybodaeth am yr hyn sydd angen i bobl ifanc ei wneud i wneud penderfyniadau gwybodus ynglŷn â phontio i ofal a chefnogaeth i oedolion, gweler ein crynodeb o dystiolaeth ar safbwyntiau pobl ifanc a'u teuluoedd ar y broses bontio.

Ar hyn o bryd, nid yw llawer o bobl ifanc yn gwybod pa gefnogaeth y gallant ei chael, na sut i gael gwybodaeth am wasanaethau. Canfu Prendergast et al. (2024) adroddiadau cyson nad yw pobl sy'n gadael gofal yn gwybod pa gefnogaeth y gallan nhw ei chael. 

Canfu eu hymchwil hefyd nad yw'r rhai sy'n gadael gofal yn cael digon o wybodaeth i deimlo'n gyfforddus yn gwneud penderfyniadau am bontio i fod yn oedolion. Dangosodd ymchwil Llywodraeth y DU i brofiadau pobl sy'n gadael gofal yn Lloegr, pan oedd pobl sy'n gadael gofal yn ymddangos eu bod yn gwneud yn dda, roedden nhw'n llai tebygol o gael gwybod am y gefnogaeth sydd ar gael, gan y tybiwyd nad oedd ei hangen arnynt (2022). 

Ond mae gofal ataliol yn bwysig i atal problemau bach rhag gwaethygu. Yn ogystal â lleihau eu rheolaeth dros eu pontio, dangoswyd bod methu â chynnig cefnogaeth i'r rhai sy'n gadael gofal yn niweidio eu llesiant cyffredinol (Llywodraeth y DU, 2022; Sims-Schouten a Hayden, 2017). 

Mae'r enghraifft hon yn dangos sut mae'r porthgadw a adroddir gan bobl ifanc yn mynd y ddwy ffordd, gan effeithio ar bobl am fod â gormod o gymhwysedd yn ogystal â dim digon.

Hyd yn oed pan fyddan nhw’n ymwybodol o wasanaeth a fyddai o fudd iddynt ac yn fodlon ei ddefnyddio, mae angen i bobl ifanc wybod sut i'w ddefnyddio o hyd cyn y gallant weithredu ar eu dealltwriaeth. 

Mae pobl ifanc sy'n pontio i fod yn oedolion yn aml yn ei chael hi'n anodd cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw. Hyd yn oed pan maen nhw'n gwybod bod cefnogaeth i fod yn bodoli, maen nhw'n aml yn dweud nad yw ar gael neu ei bod yn amhosibl dod o hyd iddi (Prendergast et al., 2024). 

Mae hyn yn rhan o broblem ehangach ar draws gofal cymdeithasol. Mae llawer o bobl yn nodi bod systemau iechyd a gofal yn ddryslyd ac yn llethol. Gall hyn olygu nad ydyn nhw'n cael mynediad at wasanaethau y mae ganddyn nhw hawl iddyn nhw (Hodge et al., 2015). 

Er mwyn atal hyn rhag digwydd, mae angen darparu gwybodaeth gwbl hygyrch i bobl ifanc am y gwasanaethau sydd ar gael iddyn nhw. Mae hyn yn cynnwys gwybodaeth am sut i gael mynediad at wasanaethau, a pha gefnogaeth maen nhw'n ei chynnig.

Costau deall

Er mwyn i bobl ifanc ddeall y gwasanaethau sydd ar gael iddyn nhw, mae angen mwy na dim ond gwybodaeth mewn fformat hygyrch arnynt. Mae angen iddyn nhw hefyd gael yr amser a'r egni i ddod o hyd i'r wybodaeth ei hun a'i phrosesu. Mae cael mynediad at wybodaeth ac ymgysylltu â hi bob amser yn golygu cost. 

Mae'r costau hyn yn amrywio yn dibynnu ar amgylchiadau unigol. Ond mae'r costau bob amser yn cynnwys rhywfaint o amser ac egni (Baxter et al., 2008). 

Mae gwahanol bobl yn hoffi cael mynediad at wybodaeth a'i deall mewn gwahanol ffyrdd. Bydd mynd y tu allan i'w dull a'u cyd-destun dewisol yn costio mwy. 

Mae pethau a all effeithio ar sut mae'n well gan berson gael mynediad at wybodaeth a'i deall gynnwys (Townsley et al., 2003):

• ei gefndir diwylliannol
• yr iaith neu ieithoedd mae'n eu siarad a'u deall
• unrhyw gyflyrau neu anableddau iechyd corfforol neu feddyliol
• ei oedran
• ei gefndir addysgol a'i brofiadau.

Pan fydd gwybodaeth am wasanaeth yn costio llawer i'w deall, gall ei gwneud hi'n anoddach i rai pobl gael mynediad at ofal gan y gwasanaeth hwnnw. 

Mae hyn yn gwneud y gwasanaeth yn llai cyfartal (Stevens et al., 2011). Er enghraifft, efallai y bydd angen i bobl nad oes ganddyn nhw fynediad hawdd i'r rhyngrwyd deithio i ddod o hyd i gyfrifiadur. Gall hyn ychwanegu cost ariannol yn ogystal ag amser ac egni. 

Neu efallai bod ganddyn nhw ofynion hygyrchedd penodol nad oes darpariaeth ar eu cyfer, fel yr angen am dudalen we sy'n addas ar gyfer  darllenwyr sgrin. Mae hyn yn golygu y bydd angen iddyn nhw ddod o hyd i rywun a all gyfleu'r wybodaeth iddyn nhw (Baxter et al., 2008). 

Mae'r enghreifftiau hyn yn dangos, er y gellid ystyried bod gwybodaeth yn hawdd i'w chanfod, ei chyrchu a'i deall, efallai nad yw'n hygyrch i bobl y mae cyfyngiadau ar eu hamser a'u hegni. 

Fel y trafodwyd yn gynharach, mae'n haws i bobl ddod o hyd i wybodaeth am wasanaethau os oes ganddyn nhw ryw syniad eisoes o'r hyn sy'n bodoli. Po leiaf y mae pobl eisoes yn ei wybod am ofal cymdeithasol, y mwyaf o amser ac egni sydd eu hangen arnyn nhw i ddod o hyd i wybodaeth. 

Mae hyn yn golygu bod cost dod o hyd i wybodaeth yn uwch i bobl sydd â llai o wybodaeth gefndirol. Yn yr achosion hyn, mae pobl yn aml yn gwneud dewisiadau yn seiliedig ar arfer, neu ar wybodaeth a chyngor a gynigir gan ffrindiau neu deulu (Baxter et al., 2008). 

Mae ymchwil yn dangos bod pobl yn fwy tebygol o ddibynnu ar ffynonellau gwybodaeth cyfarwydd, yn enwedig rhai anecdotaidd, nag y maent i chwilio am wybodaeth newydd. Gall hyn fod yn wir hyd yn oed os nad yw eu ffynonellau cyfarwydd yn gywir nac yn ddibynadwy (Beverley et al., 2007; Baxter et al., 2008).

Mae cost gwybodaeth yn un o'r rhwystrau mwyaf i ddeall gwasanaethau yn ystod y cyfnod o bontio i fod yn oedolyn. Efallai na fydd darparu cefnogaeth i ddod o hyd i wybodaeth a'i deall yn mynd i'r afael â'r broblem hon yn llawn. Gallai'r gefnogaeth hon leihau cost cael mynediad at wybodaeth. 

Ond bydd yn dal i gymryd mwy o amser ac ymdrech nag y byddai i ddibynnu ar arfer (Baxter et al., 2008). Mae'n bwysig bod yn ymwybodol o'r costau y mae pobl ifanc yn eu hwynebu er mwyn deall y gwasanaethau y gallan nhw gael mynediad atyn nhw.

Casgliad

Mae ymchwil gyfredol yn dangos, er mwyn deall y gwasanaethau sydd ar gael iddyn nhw, bod angen i bobl ifanc sy'n pontio i ofal oedolion fod yn barod i ymgysylltu â gwybodaeth ac yn gallu gwneud hynny. 

Dylai gwasanaethau ddarparu gwybodaeth hygyrch sydd wedi'i theilwra i anghenion grwpiau penodol o bobl ifanc. Mae angen i ddarparwyr hefyd feddwl am y ffactorau eraill sy'n ei gwneud hi'n bosibl i bobl ifanc ymgysylltu â'r wybodaeth hon. 

Rhaid i'r wybodaeth hon fod yn gywir a rhaid iddi gyfleu'n glir beth yw'r gwasanaeth a sut i gael mynediad ato. 

Ac mae angen i bobl ifanc ymddiried y bydd gwasanaethau’n eu cefnogi heb farnu, neu byddan nhw yn amharod i geisio gwybodaeth ganddyn nhw.