Pontio: cyd-gynhyrchu a chefnogi pobl ifanc sy’n gadael gofal

Cyflwyniad

Mae pobl ifanc sy’n defnyddio gofal cymdeithasol yn wynebu nifer o heriau pan fyddant yn dod yn oedolion. Mae’r cyfnod pontio o ofal fel arfer yn digwydd yn sydyn iawn ar ôl i bobl ifanc droi’n 18 oed (Atkinson a Hyde, 2019). Gall pobl ifanc sy’n byw yng nghartref y teulu dderbyn cyfrifoldebau oedolyn yn raddol, ond yn aml nid oes gan bobl ifanc sy’n gadael gofal ddigon o amser i ymaddasu i fywyd oedolyn. Yn hytrach, gallan nhw brofi yr hyn y mae rhai ymchwilwyr yn ei alw’n ‘troi’n oedolyn ar unwaith’ (Alderson et al., 2022). 

Gall cyflymder y newid hwn o ofal i annibyniaeth olygu nad yw pobl ifanc yn barod amdano, sy’n eu gwneud yn fwy agored i niwed. 

Cymorth sydd ar gael i bobl ifanc sy’n gadael gofal

Fel arfer, mae gan bobl ifanc sy’n gadael gofal lai o gymorth teuluol na phobl ifanc eraill. Maen nhw hefyd yn tueddu i golli mynediad at gymorth gan wasanaethau yn ystod y cyfnod pontio. Gall hyn niweidio eu llesiant a golygu eu bod yn llai parod ar gyfer byd oedolion. 

Mae sut y mae pobl ifanc yn teimlo am gefnogaeth y gwasanaethau gofal cymdeithasol hefyd yn effeithio ar ba mor esmwyth yw’r cyfnod pontio hwn. Mewn sawl astudiaeth, roedd pobl ifanc sy’n gadael gofal yn dweud nad oedd gweithwyr proffesiynol yn gwrando arnynt (Alderson et al., 2022; Atkinson a Hyde, 2019). Gall hyn arwain at bobl ifanc yn amau gweithwyr proffesiynol, sydd yn ei gwneud hi’n anoddach iddynt ffurfio perthnasoedd cadarnhaol (Alderson et al., 2022; Atkinson a Hyde, 2019). 

Gwella profiad pontio pobl ifanc sy’n gadael gofal

Mae Feather et al. (2023) yn dangos bod angen tri pheth i sicrhau cyfnod pontio llwyddiannus i bobl ifanc sy’n gadael gofal: 

1. polisi cymdeithasol cadarn
2. ymrwymiad i hyrwyddo cymorth cymdeithasol, emosiynol ac ariannol
3. ymarfer sy’n seiliedig ar berthnasoedd ar sail ymrwymiad i leihau heriau ar gyfer pobl ifanc sy’n gadael gofal.

Diffinio cyd-gynhyrchu

Gall fod yn anodd deall cyd-gynhyrchu. Mae’n cael ei disgrifio fel ‘cysyniad llithrig, niwlog a dryslyd’ sy’n cael ei ddefnyddio i ddisgrifio llawer o bethau gwahanol (Masterson et al., 2022). Yn y bôn, ystyr cyd-gynhyrchu yw bod gwasanaethau yn cael eu cynllunio a’u cynnal gan staff a dinasyddion sy’n cydweithio’n gyfartal. 

Yn achos pobl ifanc sy’n gadael gofal, mae hyn yn golygu rhoi’r un faint o reolaeth dros benderfyniadau a gweithwyr proffesiynol. Mae rhesymau pam nad yw hyn bob amser yn nod realistig, a byddwn yn archwilio’r rhain yn fanylach yn y crynodeb hwn. Mae termau eraill yn cael eu defnyddio o bryd i’w gilydd gyda ‘cyd-gynhyrchu’ (neu yn ei le):

• cyd-gynllunio – lle mae’r pŵer dros wneud penderfyniadau am gynllunio a dyrannu gwasanaethau ac adnoddau yn cael ei rannu gyda’r bobl sy’n defnyddio gofal  (SCIE, 2022; Slay a Stephens, 2013)
• cyd-gyflawni – pan mae pobl sy’n defnyddio gofal (yn ddelfrydol, y rheiny sydd wedi cymryd rhan yn y gwaith cyd-gynllunio) yn ymwneud â chynnal y gwasanaeth (SCIE, 2022; Conquer et al., 2024)
• cyd-werthuso – pan mae pobl sy’n defnyddio gofal yn ymwneud â gwerthuso ac adolygu gwasanaethau (SCIE, 2022).

Ar un adeg, roedd y rhain yn cael eu trin fel gweithgareddau ar wahân a allai gael eu gwneud ar y cyd â chyd-gynhyrchu (neu yn lle hynny). Bellach, maen nhw’n cael eu cydnabod fel gwahanol rannau o gyd-gynhyrchu (SCIE, 2022). Rydyn ni’n defnyddio’r term ‘cyd-gynhyrchu’ yn y crynodeb hwn, oni bai bod y dystiolaeth yn bwrpasol nodi term gwahanol.

Cyd-gynhyrchu mewn deddfwriaeth

Mae hawl plant i gymryd rhan mewn prosesau gwneud penderfyniadau sy’n effeithio arnynt wedi’i diogelu gan Erthygl 12 Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (UNCRC). Mae hyn yn golygu bod rhwymedigaeth gyfreithiol ar wasanaethau gofal cymdeithasol i gynnwys pobl ifanc wrth gynllunio ar gyfer eu cyfnod pontio o ofal. Rhaid caniatáu i bobl ifanc leisio eu barn, a rhaid i’r rheiny sy’n gwneud penderfyniadau gymryd eu barn o ddifrif (Davies et al., 2019).

Yng Nghymru, mae rhwymedigaeth i gynnwys pobl sy’n defnyddio gofal yn y broses o gynllunio a darparu gwasanaethau yn rhan o Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Mae codau ymarfer y Ddeddf yn nodi bod cyd-gynhyrchu’n hanfodol i gyflawni’r rhwymedigaeth hon. 

Ond, er bod cyd-gynhyrchu’n hanfodol i’r ddeddfwriaeth yng Nghymru, nid yw bob amser yn eglur beth yw ystyr hyn. Mae effaith Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 wedi’i gwerthuso sawl gwaith ers ei chyflwyno. Mae’r gwerthusiadau hyn yn dangos bod pobl sy’n defnyddio ac yn darparu gofal cymdeithasol yn ei chael hi’n anodd deall y ffordd y caiff cyd-gynhyrchu ei ddiffinio yn y Ddeddf (Andrews et al., 2023). Mae pobl yn dweud eu bod yn teimlo’n ddryslyd ynghylch sut yn union y dylen nhw gyd-gynhyrchu gwasanaethau (Andrews et al., 2023). Daeth yr adroddiad terfynol ar y gwerthusiadau hyn i’r casgliad nad yw’r Ddeddf yn eglur ynghylch sut y mae cyd-gynhyrchu yn wahanol i fathau eraill o waith partneriaeth (Llewellyn et al., 2023). O ganlyniad, efallai bod nifer o brosiectau wedi’u disgrifio fel rhai sydd wedi’u ‘cyd-gynhyrchu’ ond nad dyma a ddigwyddodd mewn gwirionedd (Llewellyn et al., 2023).

Cydraddoldeb wrth gyd-gynhyrchu

Mae cyd-gynhyrchu yn helpu pobl i gydweithio a gwneud penderfyniadau gyda’i gilydd. Mewn theori, cydraddoldeb yw’r nod bob amser wrth gyd-gynhyrchu, ond gall fod yn anodd cyflawni hyn. Mae nifer o resymau pam na fydd pobl yn gallu cymryd rhan mewn cyd-gynhyrchu yn gyfartal. Gall fod yn anodd cael pawb gyda’i gilydd yn yr un lle ar yr un pryd oherwydd ymrwymiadau eraill, salwch, ac ati (Flinders et al., 2016). Efallai y bydd angen cymorth ar rai i ddeall terminoleg ymchwil neu i roi hwb i’w hyder wrth ryngweithio â gwasanaethau. Efallai y bydd angen hyfforddiant ar weithwyr proffesiynol i greu perthnasoedd cyfartal gyda chyfranogwyr eraill yn y broses gyd-gynhyrchu (Farr et al., 2021). Gall diogelwch hefyd atal cyfranogiad cyfartal. Er enghraifft, pan fydd mynediad cyfyngedig rhwng pobl. Gall hyn fod yn her fawr wrth weithio gyda phobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal, gyda siawns uwch o brofi mynediad cyfyngedig at aelodau eraill o’r teulu (Jackson et al., 2020).

Mae’n bosib mynd i’r afael â nifer o rwystrau drwy weithio gyda’r bobl sy’n ymwneud â chyd-gynhyrchu a meddwl am eu hanghenion yn ystod y broses. Ond mae’r ddynameg o ran pŵer rhwng plant neu bobl ifanc ac oedolion yn gymhleth. Nid oes llawer o ymchwil wedi ystyried gallu cyd-gynhyrchu i gydbwyso’r anghydbwysedd hwn (Kiili et al., 2021; Lundy, 2011). Oherwydd hyn, mae’r rhan fwyaf o’r ymchwil sy’n cael ei drafod yn y crynodeb hwn yn ystyried sut y gall cyd-gynhyrchu gydnabod ac ymateb i wahaniaethau o ran pŵer. 

Yr heriau wrth roi cyd-gynhyrchu ar waith

Gall cyd-gynhyrchu da wella gofal cymdeithasol. Fodd bynnag, mae’n anodd gwybod beth yw cyd-gynhyrchu da, gan ei fod yn amrywio dipyn mewn gwahanol sefyllfaoedd.

Mae rhai pethau ymarferol hefyd yn golygu ei bod yn heriol rhoi cyd-gynhyrchu ar waith. Gall y rhain gynnwys:

• costau (amser, arian, adnoddau)
• gwrthdaro â safonau mewn polisi neu ddeddfwriaeth (Farr, 2018).

Gwybodaeth broffesiynol i gymharu â phrofiad bywyd

Un o heriau mwyaf cyd-gynhyrchu yw bod yn gyfforddus ynghylch symud y tu allan i syniadau arferol ynghylch arfer gorau. Mewn prosesau cyd-gynhyrchu, mae pobl sydd wedi defnyddio gofal yn wybodus oherwydd eu profiad personol. Bydd gan y gweithwyr proffesiynol sy’n rhan o’r broses wybodaeth drwy gymwysterau a hyfforddiant, yn ogystal â’u profiad ymarferol. Yn aml, mae gwybodaeth drwy gymwysterau yn cael ei hystyried yn fwy gwerthfawr na phrofiad personol (Rose a Kalathil, 2019; Turnhout et al., 2019). Mae hyn yn golygu, os mai pwrpas cyd-gynhyrchu yw dod o hyd i’r dull gweithredu “gorau”, y gall ymarferwyr fod â mwy o bŵer na phobl sy’n defnyddio gofal a chymorth (Turnhout et al., 2019).

Mae’n bwysig bod yn ymwybodol o’r rhagfarn hon a dod o hyd i ffyrdd o fynd i’r afael â hi yn ystod prosesau cyd-gynhyrchu. Mae hyn yn helpu i sicrhau bod pŵer yn cael ei ddosbarthu mor gyfartal â phosibl. Un ffordd o gyflawni hyn yw drwy ymwreiddio arferion myfyriol mewn prosesau cyd-gynhyrchu. Gall cynnig lle i drafod y safle pŵer rhwng unigolion a rhagfarnau ar ddechrau a drwy gydol y broses gyd-gynhyrchu fod o gymorth hefyd, gan fod y ddynameg o ran pŵer yn newid yn gyson (Farr, 2018; Rose a Kalathil, 2019; Ärleskog et al., 2021).

Newid canfyddiadau am bobl ifanc

Mae gwybodaeth uniongyrchol gan bobl ifanc â phrofiad gofal am ba mor dda y mae gwasanaethau gofal yn diwallu eu hanghenion (Kiili et al., 2021; Fern, 2014). Er hyn, nid yw eu gwybodaeth yn cael ei gwerthfawrogi gymaint â gwybodaeth gweithwyr proffesiynol. Mae hyn yn rhannol oherwydd bod oedolion yn ei chael hi’n anodd deall gwybodaeth a phrosesau meddwl pobl ifanc. Gall oedolion ddehongli ymddygiad plant a phobl ifanc fel ymddygiad afresymol, sy’n arwain at ragdybiaethau na allant wneud penderfyniadau ar sail gwybodaeth (Davies et al., 2019). Cynhaliodd Fern (2014) waith ymchwil gyda phobl ifanc a oedd wedi gwrthsefyll ymyriadau gan weithwyr cymdeithasol. Dangosodd y canfyddiadau fod ymddieithrio yn aml yn ymateb i ryngweithio di-fudd gyda gweithwyr cymdeithasol yn y gorffennol. Mae hyn yn amlygu pwysigrwydd gwrando ar safbwyntiau a dewisiadau pobl ifanc.

Mae llawer o weithwyr gofal cymdeithasol yn credu’n reddfol fod plant a phobl ifanc yn agored i niwed a bod angen eu gofalu a'u hamddiffyn. Mae’r gred hon yn cael ei hatgyfnerthu gan ddeddfwriaeth gofal cymdeithasol, sy’n pwysleisio’r angen i ddiogelu pobl ifanc (Jackson et al., 2020). Ond, er bod diogelu yn bwysig, gall hefyd gyfyngu ar gyfranogiad pobl ifanc mewn prosesau cyd-gynhyrchu. Gall gweithwyr proffesiynol geisio diogelu pobl ifanc rhag gormod o straen neu gyfrifoldeb, ond gall hyn danseilio eu hyder a chyfyngu eu gallu i wneud penderfyniadau (Davies et al., 2019). Mae’n bwysig y gall pobl ifanc reoli eu bywydau a chymryd risgiau cadarnhaol wrth droi'n oedolion. Mae mwy o wybodaeth am gymryd risgiau cadarnhaol yn ein crynodeb: Cefnogi pobl i wneud penderfyniadau am eu gofal.

Cyd-gynhyrchu a chyfnod pontio graddol

Mae’n bwysig bod pobl ifanc yn gallu gwneud penderfyniadau’n gynyddol mewn camau sy’n teimlo’n gyfforddus iddynt. Yng nghyd-destun pobl ifanc sy’n gadael gofal, mae hyn yn helpu i’w paratoi i dderbyn cyfrifoldebau oedolyn pan ddaw’r amser (Liabo et al., 2017). Mae hyn yn arwain at well canlyniadau na phontio’n sydyn o un byd i’r llall (Alderson et al., 2022). Mae person ifanc a oedd yn rhan o brosiect cyd-gynhyrchu gyda phobl ifanc sy’n gadael gofal yn Lloegr yn disgrifio sut roedd y broses wedi cefnogi ei gyfnod pontio i fyd oedolion:

Cyd-gynhyrchu a pherthnasoedd yn ystod y cyfnod pontio

Mae angen rhwydweithiau cymorth cryf ar bobl ifanc sy’n gadael gofal i lywio’r cyfnod pontio yn llwyddiannus. Mae pobl ifanc sy’n gadael gofal yn dweud eu bod yn hoffi cael mynediad at gymorth hyblyg i’w helpu i reoli eu cyfnod pontio (Atkinson a Hyde, 2019; Liabo, et al., 2017). Maen nhw hefyd yn dweud nad ydyn nhw’n hoffi dibynnu ar weithwyr proffesiynol i wneud penderfyniadau. Byddai’n well gan bobl ifanc pe bai gweithwyr proffesiynol yn gallu gweithredu fel hwyluswyr (Atkinson a Hyde, 2019). Mae angen ymarfer sy’n seiliedig ar berthnasoedd cryf er mwyn i hyn weithio (Feather et al., 2023).

Gall cyd-gynhyrchu helpu pobl ifanc sy’n gadael gofal i ddatblygu rhwydweithiau cymorth wrth ddysgu’r sgiliau sydd eu hangen arnynt i gynnal y perthnasoedd hynny. Gall pobl ifanc ei chael hi’n anodd cynnal rhwydweithiau cymorth pan nad ydyn nhw’n teimlo bod pobl yn gwrando arnynt, neu os nad yw eu hanghenion sylfaenol yn cael eu diwallu. Mae hyn yn golygu bod angen i weithwyr proffesiynol gymryd pryderon pobl ifanc sy’n gadael gofal o ddifrif. A bod yn barod i roi cymorth diamod yn ystod y cyfnod pontio er mwyn sicrhau canlyniad cadarnhaol (Atkinson a Hyde, 2019). 

Casgliad

Mae’r crynodeb hwn yn rhannu ymchwil ddiweddar ar sut y gall cyd-gynhyrchu wella profiadau pobl ifanc sy’n gadael gofal. Mae’n trafod yr heriau sydd angen mynd i’r afael â nhw er mwyn i gyd-gynhyrchu fod yn effeithiol. Mae’r heriau hyn yn cynnwys y diffyg gwerth sy’n cael ei rhoi ar wybodaeth pobl ifanc, y syniad na allant wneud penderfyniadau difrifol, a’r diffyg ymddiriedaeth y gallant ei deimlo tuag at weithwyr proffesiynol. 

Mae ymchwil yn dangos bod ffyrdd y gall cyd-gynhyrchu ymateb i’r heriau hyn. Gall y rhain gynnwys mynd i’r afael â gwahaniaethau pŵer, cymryd pobl ifanc o ddifrif, a datblygu perthnasoedd cryf yn ystod y cyfnod pontio. Gall cyd-gynhyrchu da fynd i’r afael â phroblemau sy’n bodoli eisoes wrth symud o ofal. Mae’n lleihau’r siawns o ganlyniadau gwael i bobl ifanc sy’n gadael gofal drwy roi rheolaeth iddynt dros benderfyniadau, gan helpu i ddatblygu rhwydwaith cymorth, a darparu cyfleoedd i ddatblygu sgiliau oedolion.