Cefnogi llesiant y gweithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru 2025

Lluniwyd gan Dr Grace Krause, golygwyd gan Dr Kat Deerfield, Dr Rhian Reynolds a Dr Flossie Caerwynt

Mae gwahaniaethau sylweddol wrth gymharu â chanfyddiadau'r llynedd. Am y tro cyntaf ers i ni ddechrau gofyn i bobl am eu llesiant fel hyn, nododd gweithwyr gofal cymdeithasol yng Nghymru sgoriau llesiant uwch na chyfartaledd y DU a Chymru. Ond maen nhw hefyd yn sgorio'n sylweddol uwch o ran pryder. 

Nid yw'n glir beth allai fod wedi achosi'r newidiadau hyn yn y data ar gyfer y flwyddyn hon. 

Roedd gweithwyr gofal cymdeithasol yn fwy tebygol o ddweud bod pryderon y tu allan i'r gwaith yn effeithio arnynt (23.76 y cant). Straen sy'n gysylltiedig â bywyd y tu allan i'r gwaith oedd y trydydd ymateb mwyaf cyffredin ymysg gweithwyr cymdeithasol (27.35 y cant) a rheolwyr (25.98 y cant). 

Gwyddom fod llawer o weithwyr gofal cymdeithasol yn ymuno â'r sector oherwydd eu bod eisiau gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl. Yn ôl y gweithlu, helpu pobl i gael bywyd da yw un o'r prif bethau roeddent yn ei fwynhau am eu gwaith (Gofal Cymdeithasol Cymru, 2025a). Dywedodd un person:

• “Dwi'n teimlo'n angerddol am wneud gwahaniaeth i fywydau pobl a’u helpu. Maen nhw'n bobl fregus, a dyna ’dwi wrth fy modd yn ei wneud. Felly, y ffordd orau i mi gysylltu â’r gymuned yw ymuno â gofal cymdeithasol.” (Rhys, gweithiwr cymorth)

Ond dywedodd rhai ymatebwyr fod amodau gwaith weithiau'n ei gwneud yn anodd i bobl sy'n gweithio ym maes gofal cymdeithasol gyflawni eu gwaith hyd eithaf eu gallu: 

• “’Da chi hefyd o dan bwysau i orwneud pethau. Felly [...] pan fyddwch chi'n gwneud hyn i gyd [...] ’da chi dan straen [...] ac mae’n bosibl na fyddwch chi [...] ar eich gorau.” (Stacey, gweithiwr cartref gofal i oedolion)

Disgrifiodd rhai cyfranogwyr amodau gwaith gwael, gan gynnwys shifftiau hir ac oriau estynedig – wedi’i achosi’n aml iawn gan brinder staff: 

• “Y broblem ar hyn o bryd ydy bod staff yn cael eu gorweithio a ddim yn cael digon o dâl. Does dim digon o weithwyr cymorth ar gael. Mae lefelau uchel o salwch. Ie, dwi ddim yn gwybod sut mae gwella hynny. Heb roi llawer iawn o arian [i mewn].” (Celia, gweithiwr cymorth)

Er mwyn cael cydbwysedd iachach rhwng bywyd a gwaith, disgrifiodd ymatebwyr sut gallai amodau wella yn yr amgylchiadau cywir:

• “Llai o amser yn y gwaith. [...] Gan gadw mwy at yr oriau rydyn ni'n cael ein cyflogi i'w gwneud. Ond eto, does dim modd gwneud hynny gyda nifer y gweithwyr sydd gennym ni...” (Rhian, gweithiwr cymorth)

Osgoi cymryd absenoldeb salwch

Un o effeithiau absenoldebau ar lefelau staffio yw nad yw gweithwyr gofal cymdeithasol yn teimlo eu bod nhw’n gallu cymryd amser i ffwrdd o bosibl. Neu nad ydynt yn cael gwneud hynny os yw’r angen yn codi. 

O’r holl ymatebwyr, dywedodd 45.92 y cant eu bod wedi gweithio o leiaf ddwywaith yn y flwyddyn ddiwethaf er eu bod yn ddigon sâl i gymryd absenoldeb salwch. Dywedodd rhai eu bod wedi gwneud hyn rhwng dwywaith a phum gwaith (31.44 y cant), a chyfaddefodd 14.48 y cant eu bod wedi gwneud hyn fwy na phum gwaith. 

Dim ond 27.44 y cant o bobl ddywedodd nad oedden nhw erioed wedi mynd i'r gwaith pan oeddent wedi bod mor sâl y dylent fod wedi aros gartref. Efallai fod cysylltiad rhwng hyn a’r ffaith nad yw llawer o weithwyr gofal cymdeithasol yn gymwys i gael absenoldeb salwch â thâl (Gofal Cymdeithasol Cymru, 2025a). 

Fodd bynnag, nid oedd cynnydd yn y niferoedd o bobl yn gweithio’n sâl mewn grwpiau o weithwyr ar gontractau ansicr gyda llai o fynediad at absenoldeb salwch â thâl. Rheolwyr (19.26 y cant) oedd fwyaf tebygol o fod wedi gweithio mwy na phum gwaith pan oeddent yn sâl.

Prinder amser

Tynnodd y cyfranogwyr sylw at y ffaith eu bod dan bwysau aruthrol i gwblhau tasgau neu hyfforddiant o fewn amserlenni penodol ac oriau gwaith cyfyngedig:

Pan ofynnwyd cwestiynau penagored am dâl ac ad-daliadau, gwelsom fod costau teithio hefyd yn broblem i ymatebwyr. 

Rydyn ni hefyd yn trafod costau teithio yn ein papur ar delerau ac amodau, ar gael yma: Gwella telerau ac amodau ar gyfer y gweithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru 2025.

Yn benodol, dywedodd pobl nad oedd ganddynt ddigon o amser yn aml iawn i deithio rhwng cleientiaid ac roedd hyn yn golygu bod amser teithio'n mynd yn ddi-dâl:

• “Un o'r heriau sy'n ein hwynebu yw'r amser prin rydyn ni'n ei gael i deithio rhwng cleientiaid, gan ein bod yn gwneud gwaith gofal cartref. Weithiau dim ond pum munud rydyn ni'n ei gael i deithio pellter sydd mewn gwirionedd yn cymryd 10 i 15 munud. Gall y pwysau hwnnw wneud i ni roi ein troed i lawr, dim ond i fod yn brydlon – oherwydd bydd y rheolwyr yn ffonio, yn dweud ein bod yn hwyr i'n galwadau.” (Tanya, gweithiwr gofal cartref)

Roedd gweithwyr gofal cartref yn dweud bod dyrannu amser ar gyfer pob ymweliad yn ffynhonnell gyffredin o rwystredigaeth a straen. Roedden nhw’n dweud bod y cyfyngiadau hyn yn gwrthdaro â faint o ofal a sylw yr oedd angen iddynt eu darparu:

• “Dwi'n ei chael hi'n anodd cadw at gyfyngiadau amser. Maen nhw'n dweud wrtha i fod gen i hanner awr i fynd i mewn, rhoi cawod i rywun, eu helpu i ymolchi, rhoi brecwast iddyn nhw, a rhoi meddyginiaeth iddyn nhw. Alla i ddim a wna i ddim gwneud hynny. [...] Efallai fod un person yn gyflym iawn, yn gallu neidio i mewn i'r gawod a dyna ni. Ond gall gymryd llawer mwy o amser i helpu rhywun arall. Felly dyna ni. Ond dyna'r pethau anoddaf, yn fy marn i, y cyfyngiadau amser. Ac wedyn dwi'n cael pum munud i deithio 15 milltir.”  (Lisa, gweithiwr gofal cartref)

Hyfforddiant ac adnoddau 

Pwysleisiodd llawer o'r cyfranogwyr fod diffyg hyfforddiant ac adnoddau’n effeithio ar ffactorau risg corfforol i bobl sy'n darparu ac yn defnyddio gofal a chymorth:

Dywedodd y cyfranogwyr nad oedd yr hyfforddiant yn adlewyrchu sefyllfaoedd go iawn, yn ddigon ymarferol nac yn ennyn diddordeb yn ddigonol. Disgrifiwyd opsiynau e-ddysgu fel rhy oddefol, a oedd yn methu paratoi unigolion ar gyfer natur gymhleth y swydd. 

• “Dwi'n meddwl y dylai Gofal Cymdeithasol Cymru gyflwyno hyfforddiant wyneb yn wyneb ledled Cymru. Pawb yn cael eu hyfforddi mewn ystafell [...] Ond mae pawb angen yr un hyfforddiant yng Nghymru. Mae pob un ohonom yn dilyn y pum egwyddor. Dylai’r rhain gael eu dysgu i ni. Meddyginiaeth: dylai hyn gael ei ddysgu i ni. ‘Da chi'n gwybod, y llwybr cywir, y person cywir, y dos cywir, yr amser cywir. Dydy pobl ddim yn cael hyfforddiant wyneb yn wyneb. Mae'r cyfan ar-lein. Ac i mi, dyna lle mae camgymeriadau enfawr yn gallu digwydd. Gall unrhyw un wylio fideo, ticio bocs, 'Ie, ‘dwi ‘di gwylio hwnna'.”  (Lisa, gweithiwr gofal cartref)

Dywedodd pobl y byddai'n well ganddynt ddull mwy ymarferol a oedd yn cynnwys hyfforddiant wyneb yn wyneb, senarios bywyd go iawn a goruchwylio yn y gwaith.

• “Hyfforddiant, hyfforddiant, hyfforddiant, hyfforddiant. Oherwydd dwi'n bersonol wedi elwa o'r holl hyfforddiant. Hynny yw, hyfforddiant corfforol [...] Coeliwch fi: hyfforddiant corfforol, nid hyfforddiant ar-lein neu hyfforddiant ar YouTube, sydd ddim yn gweithio... Efallai y byddwch chi [...] yn ei gael [yn anghywir] ac yn rhoi'r ffidil yn y to ac yn torri asgwrn rhywun.” (Daisy, gweithiwr cartref gofal i oedolion)

Perygl o ymosodiad corfforol neu aflonyddu 

Yn ogystal, roedd rhai cyfranogwyr wedi profi ymddygiad ymosodol corfforol neu fygythiol gan unigolion yr oeddent yn eu cefnogi, yn enwedig unigolion gydag anghenion cymorth cymhleth. Roedd rhai pobl hefyd yn teimlo eu bod wedi cael eu siomi gan ddiffyg adnoddau neu gefnogaeth:

• “Mae rhywun wedi ymosod arna i sawl gwaith. Mae gen i greithiau ar fy mreichiau o un o'r ymosodiadau. Na, doedd o ddim yn saff. Ac i fod yn hollol onest, doedd dim ots gan y cwmni.”  (Simon, gweithiwr cymorth)

Dywedodd y cyfranogwyr y gallent reoli'r risg hon yn well pan oeddent wedi cael hyfforddiant digonol neu wedi datblygu perthynas gref â'r bobl roedden nhw'n eu cefnogi:

• “Ychydig flynyddoedd yn ôl roeddwn i’n mynd at ddyn hŷn. Roedd o’n closio ata i ac yn fy nghyffwrdd i chydig bach gormod os 'da chi'n gwybod be ’dwi'n feddwl. Ac alla i ddim dweud... Dwi'm yn siŵr... Alla i ddim cofio oedd ganddo fo ddementia neu oedd ganddo broblem iechyd meddwl. Alla i ddim. Ond roedd o... roedd o’n siarad chydig bach yn... be ydi'r gair? Dwi'm yn gallu meddwl am air...roedd ei sylwadau’n anweddus braidd.” (Jody, gweithiwr cymorth)

Roedd y digwyddiadau hyn yn cynnwys sylwadau hiliol, sylwadau rhywiol, a theimlad cyffredinol o ddiffyg parch oherwydd eu cefndir neu eu hunaniaeth:

• “Dwi ‘di profi ychydig o hiliaeth, gan gleientiaid yn bennaf. Dydy o ddim yn digwydd yn aml, dim ond yn achlysurol. Ond roedd un adeg pan aeth pethau'n eithaf drwg. Cafodd y digwyddiad hwnnw ei riportio, a deliwyd ag ef.” (Gloria, gweithiwr gofal)

Rhannodd cyfranogwyr effaith emosiynol gwahaniaethu, a waethygwyd gan ddiffyg cefnogaeth gan gydweithwyr neu reolwyr:

• “Mae gennym ni bobl fel ‘na, ’da chi’n dod o hyd iddyn nhw ym mhob man, dydyn nhw ddim eisiau i'r bobl Ddu ofalu amdanyn nhw, wyddoch chi. [...] Digwyddodd rhywbeth bythefnos yn ôl yn y gwaith ac roeddwn i wedi fy mrifo. [...] roedd un o'm cydweithwyr yn ceisio dweud wrtha i am fynd â phreswylydd i gael gofal personol a'i roi yn ei wely. Ond dydy o ddim yn hoffi i bobl Ddu ofalu amdano. [...] Es i ato ac roedd o fel, 'F*** off”. Anfonodd fi i ffwrdd.[...] Felly yn bendant roedd y rheolwr yn trio fy ngwthio at y dyn yn fwriadol [...].ers hynny, dwi ddim yn hapus yn mynd i'r gwaith. Bob tro dwi'n mynd i'r gwaith, dwi'n teimlo'n drist.” (Frank, gweithiwr cymorth)

Dywedodd pobl sy'n gweithio ym maes gofal cymdeithasol fod lefel y gefnogaeth a gawsant gan eu sefydliadau wedi cael effaith fawr ar eu teimladau o fod yn ddiogel. Dywedodd rhai bod ganddynt fynediad at gymorth ac roedd hyn wedi eu helpu i deimlo'n fwy diogel yn y gwaith (Gofal Cymdeithasol Cymru, 2025a).

Fodd bynnag, disgrifiodd cyfranogwyr hefyd sut roedd amodau gwaith gwael yn effeithio'n uniongyrchol ac yn negyddol ar eu hiechyd meddwl ac ar faint roedden nhw’n teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi. Roedd yr amodau hyn yn cynnwys pethau fel oriau hir, diffyg cydnabyddiaeth, amserlenni anhyblyg, a chael eu gwneud i deimlo bod modd cael rhywun arall yn eu lle, a oedd yn gadael llawer yn teimlo'n flinedig, yn isel ac yn ddi-gefn:

• “Dwi wedi bod i ffwrdd o'r gwaith ers mis Tachwedd [...] Dydy fy nghwmni ddim hyd yn oed wedi fy ffonio. [...] Maen nhw wedi llenwi fy swydd. Dydw i ddim hyd yn oed wedi cael galwad ffôn i weld sut ydw i ar ôl 10 mlynedd o roi fy mywyd iddyn nhw [...] hyd yn oed i ddweud, 'Drycha [Dani], dim ond trefniant dros dro ydy hyn’. Dydw i ddim wedi cael dim byd. Felly fe wnaeth hynny i mi deimlo'n flin. Hynny, a dim byd fel 'sut wyt ti?'. ’Da chi'n gwybod be dwi'n feddwl? [...] Felly dwi ‘di bod drwy bob emosiwn. Dwi ’di bod yn flin. Dwi ’di bod yn ypset.” (Dani, uwch weithiwr cymorth)

Gall faint mae pobl yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi effeithio ar sut mae pobl yn gwneud eu gwaith hefyd, fel y dywedodd un cyfranogwr:

• “Pan fydd gofalwr wedi cael ei werthfawrogi. Pan fydd gofalwr yn hapus, byddwch yn gwybod yn iawn oherwydd bydd hynny i’w weld yn ei waith [...] ‘Da chi’n gwybod, byddwch yn ei weld yn sgwrsio â'r preswylydd, yn chwarae gyda'r preswylydd [...] yn bendant bydd yn gwneud mwy. A bydd i’w weld yn yr hyn y mae’n ei wneud dros y preswylydd.” (Frank, gweithiwr cymorth)

Disgrifiodd llawer o'r cyfranogwyr ddiwylliant ‘o'r brig i lawr’ a oedd yn cyfrannu at y teimlad o ddiffyg cefnogaeth. Teimlai rhai bod adborth i gyd yn ‘unffordd’, heb unrhyw fecanwaith i staff roi adborth ar reoli:

Roedd gweithwyr rhyngwladol yn teimlo eu bod yn arbennig o fregus oherwydd bod eu fisas angen nawdd gan gyflogwr. Roeddent yn dweud bod dibynnu ar gyflogwr yn eu gadael yn fwy agored i gael eu trin yn wael. Roeddent yn dweud, er enghraifft, eu bod yn cael eu bygwth â nawdd eu cyflogwr pan oeddent yn cwyno am bethau. 

• “Wedyn yr heriau eraill roeddwn i'n eu hwynebu: 15 munud ar gyfer cleient gyda chlefyd Parkinson. [...] Roedd yn rhaid i mi ffonio [...] 999 i ddod i nôl y cleient. Weithiau bydd yr ambiwlans yn dod yn hwyrach, ryw awr a mwy wedyn. Yna, byddwn yn wynebu’r her bod y galwadau canlynol yn cael eu canslo. A dydych chi ddim yn cael eich talu. Ond roedden ni'n arfer cael ein talu am hynny. Os ’da chi'n gofyn iddyn nhw, dim ond am ein bod ni'n weithwyr noddedig o dramor, byddan nhw'n ein bygwth ni gyda chanslo’r nawdd.” (Tanya, gweithiwr gofal cartref)

• “Ie, dwi ’di clywed straeon am bobl yn cael eu hatal dros dro oherwydd digwyddiadau, yn cael llythyrau rhybudd ac yn cael eu cwestiynu. Mae camgymeriadau'n gallu digwydd wrth gwrs, ond yn aml iawn, nid mater o fod yn esgeulus ydy o. Er enghraifft, os ydy myfyriwr yn aflonyddu, mae disgwyl i ni warchod diogelwch – nid yn unig er mwyn y myfyriwr, ond er mwyn pawb arall hefyd. Ond ar yr un pryd, dydan ni ddim i fod i achosi gofid i'r myfyriwr. Felly, wrth geisio ei atal rhag niweidio ei hun neu ddifrodi eiddo, mae disgwyl i ni hefyd 'adael iddo'. Mae'n ddryslyd. Os byddaf yn ceisio camu i mewn, efallai y byddaf yn cael fy meio am wneud pethau'n waeth. Os nad ydw i’n gwneud hynny, dwi'n cael fy meio am beidio gwneud dim. Mae'n teimlo fel eich bod chi bob amser mewn perygl o gael eich beio, beth bynnag wnewch chi.” (George, gweithiwr cymorth)

Roedd rhai cyfranogwyr hefyd yn teimlo bod y sector gofal yn dod yn rhy fasnachol a bod hyn yn cael ei ystyried yn bwysicach nag anghenion y gweithlu a'r bobl sy'n cael cymorth. Roedden nhw’n disgrifio'r teimlad o beidio â chael eu clywed na'u gwerthfawrogi gan y rhai sy'n gwneud penderfyniadau:

• “Dwi'n teimlo, o fewn y gwasanaeth [gofal], mae’n fater o fudd ariannol i raddau helaeth. [...] Dydw i ddim yn teimlo bod nunlle’n poeni mewn gwirionedd. Dwi'n meddwl ei fod i gyd yn fater o fusnes a gwneud arian, lle mae cyllidebau'n bwysicach na'r unigolyn.” (Carys, gweithiwr cymorth)

Ar y llaw arall, dywedodd cyfranogwyr fod deinameg tîm gadarnhaol yn siapio eu profiad cyffredinol o waith. Roedden nhw’n tynnu sylw at bwysigrwydd cael rheolwr a thîm cefnogol o'u cwmpas, a oedd yn eu helpu i ddelio â phwysau emosiynol y gwaith. Dywedodd gweithwyr oedd yn teimlo eu bod yn rhan o dîm cryf eu bod yn fwy tebygol o deimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi a’u deall a'u bod yn gallu ymdopi â heriau: 

Roedd diwylliant tîm cadarnhaol hefyd yn cyfrannu at lesiant yn y gweithle:

Rôl rheolwyr cefnogol 

Disgrifiodd y cyfranogwyr eu teimladau ynghylch cael eu cefnogi yn y gwaith a'u perthynas â'u rheolwyr. Disgrifiodd llawer eu rheolwyr fel unigolion hawdd siarad â nhw, cefnogol ac ymatebol:

Rhoddodd rhai enghreifftiau o reolwyr yn meithrin diwylliannau cadarnhaol lle'r oedd gwaith tîm, empathi a chyfle i rannu gwerthoedd.

Nid oedd profiadau rhai pobl mor gadarnhaol, ac roeddent yn teimlo nad oeddent yn cael eu cefnogi cystal. Roedden nhw’n disgrifio rheolwyr a oedd yn brin o ymwybyddiaeth emosiynol neu nad oeddent mor agos-atoch.

• "Her arall rydw i wedi'i hwynebu yw peidio cael fy nhrin yn briodol gan reolwyr. Er enghraifft, pan godais bryder am arweinydd tîm yn fy nilyn yn ystod fy ymweliadau, roedd digwyddiad lle dechreuodd chwilio drwy fy mag tra roeddwn i gyda chleient. Es i i'r gegin i nôl rhywbeth, a phan ddes i'n ôl, dyna be oedd yn digwydd. Rhoddais wybod i'r prif reolwr a chyfeirio at y canllaw i weithwyr. Ond ei hymateb hi oedd, 'O, dwi'n ymddiried yn fy rheolwyr i lawr y grisiau'. Fe wnaeth hynny i mi deimlo nad oeddwn i wir yn rhan o'r cwmni." (Tanya, gweithiwr gofal cartref)

Cododd rhai cyfranogwyr y pwynt bod angen i reolwyr gael hyfforddiant a oedd yn eu helpu i ddeall eu staff yn well a meithrin perthnasoedd cryfach a mwy tosturiol â'u timau:

• “Os oes unrhyw beth y gallai Gofal Cymdeithasol Cymru ei wneud i wella bywyd gweithwyr – rhoi gwybod fod gan y gweithwyr deimladau ydy hynny. [...] Dwi'n gweld pobl yn ofnus. ‘Mae’r rheolwr o gwmpas, mae’r rheolwr o gwmpas’. Ac mae hynny'n golygu bod y rheolwr yn gwneud rhywbeth [...] sydd ddim yn iawn [...]. dylai geisio rhoi gwybod iddo: ‘Ceisiwch fod yn gyfeillgar â nhw. [...] ‘Da chi'n uwch na nhw o ran swydd ond byddwch yn gyfeillgar, ffoniwch nhw, siaradwch â nhw, ‘Sut mae’r swydd yn mynd? Gobeithio nad wyt ti'n cael unrhyw heriau? [...] Beth alla i ei wneud i dy helpu di i fwynhau'r swydd?’” (Frank, gweithiwr cymorth)